عزیزه محمدی

۲۸ می، مصادف با روز جهانی قاعده‌گی است؛ روزی که به‌منظور افزایش آگاهی درباره بهداشت قاعده‌گی، دسترسی زنان به خدمات صحی و شکستن تابوهای مرتبط با آن در سطح جهان گرامی داشته می‌شود. قاعده‌گی یا عادت ماهانه، روندی طبیعی در بدن زنان است که معمولاً هر ماه رخ می‌دهد و بخشی از عملکرد طبیعی سیستم تولید مثل به شمار می‌رود. با این حال، در افغانستان این روند طبیعی هنوز برای بسیاری از دختران و زنان با سکوت، کمبود آگاهی، باورهای سنتی، مشکلات اقتصادی و محدودیت دسترسی به خدمات صحی همراه است.

بسیاری از دختران افغانستان نخستین تجربه قاعده‌گی را بدون آگاهی قبلی پشت سر می‌گذارند؛ تجربه‌ای که به‌جای درک یک تغییر طبیعی، با ترس، اضطراب و احساس شرمنده‌گی همراه می‌شود.

سمیرا احمدی یکی از دخترانی است که نخستین تجربه قاعده‌گی‌اش را با ترس شدید به یاد می‌آورد. او می‌گوید: «در سن یازده‌ساله‌گی برای نخستین بار پریود شدم. هیچ‌کس پیش از آن چیزی درباره‌اش برایم نگفته بود. وقتی دیدم از بدنم خون جاری شده، خیلی ترسیدم و شوکه شدم. نمی‌دانستم چه اتفاقی برایم افتاده است.» او می‌افزاید: «در آن لحظات فکر می‌کردم شاید قسمتی از بدنم آسیب دیده باشد و حتا جرأت نداشتم به کسی بگویم.»

نیلاب (مستعار) دختر دیگری است که تجربه مشابهی دارد. وی می‌گوید که صحبت کردن درباره قاعده‌گی در خانواده‌اش موضوعی شرم‌آور تلقی می‌شد و دیدگاهی سنتی نسبت به آن وجود داشت. او می‌گوید: «وقتی اولین بار پریود شدم، خیلی دست‌پاچه شده بودم. فکر می‌کردم اتفاق بدی برایم افتاده است. حتا با خود می‌گفتم کاش دختر نمی‌بودم.» او می‌افزاید: «ترس از این‌که دیگران چه می‌گویند، باعث می‌شد نتوانم با کسی حرف بزنم و این موضوع را در خودم نگه داشتم. از بالغ شدنم شرم داشتم تا این‌که در نهایت مادرم متوجه شد.» وی هم‌چنان می‌گوید که در جریان پریود، به دلیل مشکلات اقتصادی، به نوار بهداشتی کافی دسترسی ندارد و از پارچه به‌عنوان جای‌گزین استفاده می‌کند.

روایت سمیرا و نیلاب نمونه‌ای از تجربه صدها دختر در افغانستان است که بدون آگاهی وارد مرحله قاعده‌گی می‌شوند و این تجربه را با ترس و اضطراب پشت سر می‌گذارند.

در کنار تجربه‌های نخستین، بسیاری از زنان و دختران از دردها و مشکلات جسمی و روحی دوران قاعده‌گی شکایت دارند. مریم، دختر ۲۵ ساله، می‌گوید که در این دوره وضعیت روحی او تغییر می‌کند. او می‌گوید: «در جریان پریود از لحاظ روحی و روانی در حالت عادی نیستم. احساس خسته‌گی، دلتنگی و گاهی افسرده‌گی می‌کنم و حوصله هیچ چیز را ندارم.» او می‌افزاید: «دردهای شکم، کمر و پاهایم خیلی شدید می‌شود و بعضی وقت‌ها مجبور می‌شوم از تابلیت‌های مسکن استفاده کنم.»

مریم باور دارد که وضعیت روحی پیش از قاعده‌گی بر شدت این دوره تأثیر دارد و می‌گوید: «اگر پیش از پریود آرام باشم، این دوره برایم آسان‌تر می‌گذرد، اما اگر استرس داشته باشم، دردها و مشکلات قاعده‌گی هم دوچند می‌شود.»

لینا تره‌کی نیز بر نقش خانواده‌ها در آگاهی‌دهی به دختران تأکید می‌کند. او می‌گوید بسیاری از دختران بدون هیچ آمادگی وارد این مرحله می‌شوند و همین موضوع باعث ترس و شرم در آنان می‌شود. او در تجربه شخصی خود می‌گوید: «هیچ‌کس پیش از آن درباره پریود با من صحبت نکرده بود و وقتی اولین بار آن را تجربه کردم، فکر می‌کردم اتفاق بسیار بدی برایم افتاده است.» او می‌افزاید: «فکر می‌کردم این موضوع فقط برای من اتفاق افتاده و نمی‌توانستم با کسی در میان بگذارم.»

لینا هم‌چنان از مشکلات جسمی و روحی این دوره یاد می‌کند و می‌گوید: «در زمان قاعده‌گی دردهای شدید جسمی، کم‌اشتهایی، ضعف جسمی، کسالت و افسرده‌گی را تجربه می‌کنم و همین موضوع زنده‌گی روزمره را برایم دشوار می‌سازد و در بسیاری از موارد برای کاهش درد، در جریان وظیفه از دواهای مسکن استفاده می‌کنم.»

شایسته سعیدی، با اشاره به وضعیت دختران و زنان در دوران قاعده‌گی، می‌گوید که این دوره روندی طبیعی است، اما نبود آگاهی کافی باعث شده بسیاری از دختران آن را با ترس و فشار روحی تجربه کنند. او در این مورد می‌گوید: «قاعده‌گی روندی طبیعی در بدن زنان است، اما وقتی آگاهی وجود نداشته باشد، دختران آن را با ترس و نگرانی تجربه می‌کنند.»

او می‌افزاید: «دردهای شکم، کمر، پاها، خسته‌گی و تغییرات روحی از علایم رایج این دوره است و استرس می‌تواند این علایم را شدیدتر کند.» او تأکید می‌کند که خانواده‌ها، به‌ویژه مادران، نقش مهمی در آگاهی‌دهی دارند و باید پیش از بلوغ دختران درباره قاعده‌گی با آن‌ها صحبت کنند تا این مرحله طبیعی با ترس همراه نباشد.

داکتر سعیدی هم‌چنان هشدار می‌دهد که رعایت نکردن اصول بهداشتی می‌تواند خطرناک باشد. او می‌گوید: «اگر در هنگام قاعده‌گی بهداشت رعایت نشود، ممکن است عفونت‌ها و التهاب‌های رحمی ایجاد شود و در مواردی حتا به مشکلات جدی‌تر مانند ناباروری منجر گردد.»

او درباره مشکلات اقتصادی نیز می‌گوید: «اگر نوار بهداشتی در دسترس نباشد، استفاده از پارچه نخی پاک با رعایت کامل بهداشت می‌تواند گزینه‌ای موقت باشد، اما باید پس از شستن، در مقابل آفتاب قرار داده شود، خشک و اتو گردد تا از عفونت جلوگیری شود.»

وی درباره کاهش درد هنگام پریود می‌گوید: «استراحت، استفاده از مایعات گرم و تغذیه مناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد و داروهایی مانند Paracetamol و Ibuprofen اگر درست استفاده شوند، درد را کاهش می‌دهند، اما مصرف بیش‌ازحد آن‌ها خطرناک است.»

این در حالی است که با وجود برخی تلاش‌ها، به‌ویژه از سوی سازمان ملل متحد و سازمان‌های غیردولتی در افغانستان برای بهبود آگاهی و خدمات در بخش صحت زنان، بهداشت قاعده‌گی هنوز هم به‌عنوان موضوعی کم‌توجه و تا حد زیادی غیررسمی باقی مانده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که بیش‌تر این برنامه‌ها در قالب پروژه‌های محدود و کوتاه‌مدت عملی شده و کم‌تر به شکل یک سیاست ملی گسترده و پایدار در سراسر کشور تطبیق یافته است.

امروزه با توجه به رویکرد رژیم حاکم در افغانستان، روند آگاهی درباره قاعده‌گی بسیار تیره‌تر از پیش شده است. در کنار آن، نبود آموزش قاعده‌گی در مکاتب، ممنوعیت آموزش بالاتر از صنف ششم، محدودیت دسترسی به خدمات صحی در مناطق دوردست و کمبود برنامه‌های آگاهی‌دهی عمومی باعث شده است که بسیاری از دختران هم‌چنان بدون معلومات کافی وارد مرحله قاعده‌گی شوند و این تجربه را با ترس، ناآگاهی و فشارهای روحی پشت سر بگذرانند.